Zo’n twee jaar geleden zei ik nog tegen een collega ‘De kredietcrisis is nu echt voorbij. Alle mooie verhalen over een vernieuwing van de financiële sector en van onze markteconomie zijn verstomd.’ Maar tijden kunnen veranderen! Inmiddels is er een ware golf aan boeken verschenen met titels als ‘Postkapitalisme’, ‘De toekomst van het kapitalisme’, ‘De vernieuwing van het kapitalisme’, ‘Progressief kapitalisme’, enzovoort. Het is haast niet meer bij te houden. Nieuwe ideeën borrelen, buitelen en bruisen, over een andere rol voor financiële instellingen, over een nieuwe mix van markt en overheid, over het bouwen van nieuwe zekerheden voor de gewone man en vrouw in onzekere tijden (basisinkomen, basisbaan), over een veel intelligentere globalisering, over eerlijker prijzen (waarom is vliegen zo belachelijk goedkoop?), enzovoort.

Nu kunnen economen als ‘eenzame wolven’ op hun zolderkamers boek na boek schrijven, daar verandert de wereld niet van. Maar dragende pilaren van het huidige kapitalistische stelsel nemen de nieuwe ideeën snel over. In de VS zijn er, ondanks Trump, verrassende tekenen van verandering. Vorig jaar hebben CEO’s, directievoorzitters, van 181 grootste bedrijven een gezamenlijke verklaring opgesteld, keurig op 1 A4-tje zoals gebruikelijk bij CEO’s. In plaats van het korte termijn winstgerichte aandeelhouderskapitalisme wil men vanaf nu rekening houden met de lange termijn en met alle betrokkenen, alle ‘stakeholders’, werknemers, klanten, en de buurten, steden en regio’s waarin ze gevestigd zijn. General Motors, Exxon, IBM, Microsoft, Walmart, ze zitten er allemaal bij, zelfs Jeff Bezos van Amazon en Tim Cook van Apple.

Eerder had ook Larry Fink, CEO van Blackrock, de grootste investeringsmaatschappij ter wereld, een brief geschreven aan alle bedrijven waar hij in investeert. Onomwonden gaf hij aan dat nu voor hem de lange termijn effecten van een onderneming een veel grotere rol gaan spelen in investeringsbeslissingen. Expliciet noemde hij klimaateffecten en het klimaatverdrag van Parijs.

En om niet meer te noemen, ook de Financial Times kondigde vorig jaar een project aan ‘Capitalism, time for a reset’.

Belangrijke tekenen van een nieuwe tijd! Tegelijk blijft het de vraag hoe stevig deze vernieuwingsgolf is. En waar kan een andere soort economie echt gestalte krijgen? In de VS, het sterke maar al vele jaren vleugellamme land aan gene zijde van de oceaan? In China, waar individuele vrijheid sluitpost is op elke begroting?

Hier komt Europa om de hoek kijken, naast de VS de grootste economie ter wereld. Hier is een lange traditie van een sociale markteconomie. Economen hebben hier in de afgelopen decennia nauwelijks oog voor gehad verblind door het klatergoud van Wall Street. Nog steeds doordrenken we onze economie- en businessstudenten op Europese universiteiten met het, inmiddels snel achterhaalde, Amerikaanse economische denken – noem het gerust indoctrinatie (in plaats van academisch-kritische vorming). Maar in Europa leven de gelukkigste mensen ter wereld, de meest gezonde mensen, en is de ongelijkheid veel minder schrijnend dan waar ook elders.

Daarom zijn we, met steun vanuit diverse universiteiten en instellingen, een consultatie gestart over de toekomst van de – Europese – markteconomie. Kunnen we in Europa, met een nieuw zelfbewustzijn, een ander type markteconomie organiseren?

Om ons op weg te helpen is inmiddels een serie online dialogen gestart met Visionaire Economen, waaronder twee Nobelprijswinnaars (eigenlijk drie, ook Herman van Rompuy doet mee, die namens de EU de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst nam). Iedereen kan de livestream meemaken, of later bekijken, en meepraten, maandagavonden om 18.30u vanuit Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Welkom, denk mee, doe mee – de toekomst van het kapitalisme is ons aller toekomst!


Deze column van Govert Buijs verscheen eerder in het NederlandsDagbad van 2 oktober 2020


Auteurs / met dank aan:

Also available in: Engels